Verwonderen versus Verbazen

Column

Soms zie, beleef of ervaar je iets wat je niet begrijpt. Op dat moment heb je twee keuze’s. Of je kunt je verbazen of je kunt je verwonderen. Een belangrijke keuze want tussen verbazen en verwonderen zit een significant verschil. Lees in onderstaande column waarom ik adviseer te kiezen voor verwonderen.

Werken in het buitenland

Na mijn werkperiode in Nepal als fysiotherapeut (2006 blog + video), kreeg ik in 2014 opnieuw de gelegenheid om te werken in het buitenland.

Terwijl ik met plezier werkzaam was als hoofddocent in het hoger onderwijs (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen), kwam ik er bij de bouw van een nieuwe bachelor opleiding achter hoe luxe het onderwijs in Nederland georganiseerd is. Om mezelf uit te dagen ontstond het verlangen te werken in een land waar de complexiteit van de vraagstukken hoger lag dan in Nederland. Daarnaast had ik na mijn werkzaamheden in Nepal een blijvend verlangen een bijdrage te leveren in een ontwikkelingsland.

Met bovenstaande in het achterhoofd volgde ik doelbewust, naast mijn baan als hoofddocent, de Master Culturele Antropologie en Ontwikkelingsstudies op de Radboud Universiteit in Nijmegen waar ik me specialiseerde op het thema ‘onderwijs in ontwikkelingslanden’.

Mijn verantwoordelijkheden

In 2014 was het zover. Ik had een baan geaccepteerd als onderwijsmanager bij het Ministerie van Onderwijs in Cambodja. Binnen deze functie was ik verantwoordelijk voor het onderwijs in het oosten van Cambodja. Onder mijn hoeden vielen 318 overheidsscholen (basisscholen en middelbare onderwijs), 22 lokale en internationale NGO’s die zich bezig hielden met onderwijs, een Provinciale Teacher Training Centre waar docenten werden opgeleid én was ik verantwoordelijkheid om mijn ministerieel collega’s op te leiden zodat mijn expat functie langzaam kon uitfaseren en intern kon worden overgenomen.

Mijn opdracht

Een belangrijk onderdeel van mijn opdracht ging over de financiële stroming van basisscholen en middelbare scholen in het oosten van Cambodja. Scholen ontvangen in Cambodja geld van de Cambodjaanse overheid (Ministerie van Onderwijs) én vanuit de Verenigde Naties (UNICEF). Met deze financiele geldstroming kunnen scholen investeren in onderwijs voor de kinderen uit hun dorpen. Denk hierbij aan infrastructuur om de school te bereiken, een veilig schoolgebouw, geschoolde docenten en onderwijsmateriaal. Vanuit mijn functie was ik de linking pin tussen ministerie, UNICEF en de scholen.

Die financiële middelen ontvangen scholen echter niet zomaar. De VN heeft strikte richtlijnen wanneer een school financiële ondersteuning ontvangt. Deze richtlijnen waren nodig want uit ervaring had men geleerd dat het geld niet altijd in de juiste zak terecht kwam óf niet werd besteed aan de beloofde doeleinden. Dit met gevolg dat er geen salaris voor leraren was dus geen juf of meester voor de klas stond, er geen geld was voor het aanleggen van infrastructuur om de school te bereiken of geen geld om nieuw schoolmateriaal aan te schaffen. Met andere woorden; slecht management kwam vooral ten nadele van het het kind en daar zette UNICEF op in.

Met ons team bouwde we aan een managementsysteem, om ervoor te zorgen dat het geld besteed werd aan het onderwijs. Zo was een school bijvoorbeeld verplicht om een meerjarenplan in te dienen. Op basis van het meerjarenplan én geleverde resultaten kreeg men (extra) financiering. Een flink stok achter de deur om corruptie tegen te gaan.

Mijn dagelijkse werkzaamheden

In de praktijk betekende deze opdracht dat ik op mijn motor kris-kras door de oost-provincie reisde om aangeschreven risico scholen te bezoeken. Ben je meer visueel ingesteld? Vanaf minuut x zijn al deze werkzaamheden te zien. Mijn taak was om het management van de school aan te spreken, hen te adviseren of hen op te leiden. Het doel van mijn bezoek was om breed te inventariseren wat nodig was om te komen tot een (meerjaren)plan, waardoor de school in aanmerking zou komen voor geldstroming en daardoor beter onderwijs voor de kinderen kon aanbieden.

Maar, als je denkt dat het zo gemakkelijk was als ik het nu opschrijf, dan heb je het mis. In de praktijk verliepen de gesprekken met het management altijd moeizaam en hadden we het vaak over thema’s waar we in Nederland niet over na hoeven te denken zoals; mensenrechten (zodat de meisjes op het platteland niet werden ingezet als arbeiders), infrastructuur (zodat er wegen naar de scholen zouden zijn), architectuur (zodat de schoolgebouwen veilig waren) of leraar bevoegdheid (om coruptie tegen te gaan en leerlingen les krijgen van geschoold personeel). Bij elke zin was ik me bewust van de vele stakeholders, die vaak per dorp verschilde.

Een tweede complexiteit factor was een historisch component. Met het regime van Pol Pot nog vers in het hoofd wilde veel schooldirecteuren vanuit angst niet meewerken met overheidsplannen. Het vroeg elke dag grote bedrijfsmatige, culturele en politieke sensitiviteit om in te schatten wát precies de voortgang tegenhield en op welke manier ik voortgang kon bewerkstelligen.

Notitieboekjes heb ik vol geschreven van alle gesprekken die ik voerde. Ik noteerde wat ik non-verbaal opving maar ook wat er speelde. Soms schuilde het management zich achter deze grote thema’s om niks te hoeven doen, soms wilde het management wel maar liepen de gesprekken met externe partijen moeizaam, soms was er oprechte angst, en soms had het management simpelweg te weinig kennis om te komen tot een meerjarenplan. Naast mijn bezoeken op de scholen was ik ook na werktijd bezig met mijn werk. Een kort gesprekje op de markt of aanwezig zijn op iemand zijn bruiloft had soms veel impact, terwijl een dag praten op een school niks opleverde (en omgekeerd). Hierdoor was ik vaak 24/7 met mijn werk bezig.

Hand in hand met de meerjarenplannen werkte we aan een kwaliteitszorgsysteem binnen het Teacher Trainer Centre zodat er gecertificeerde docenten werden opgeleid en zorgde we voor wetgeving dat scholen ook alleen maar gecertificeerde docenten mochten aannemen. Daarnaast organiseerde ik binnen mijn provincie bijeenkomsten voor lokale en internationale NGO’s die zich richtte op onderwijs, om activiteiten te stroomlijnen. Eens per maand reisde ik vanuit de provincie 8 uur terug naar de hoofdstad Phom Pehn om te overleggen met mijn 3 andere expat collega’s die de andere windstreken van Cambodja dezelfde opdracht uitvoerde. We bespraken met elkaar hoe we onze werkzaamheden konden stroomlijnen zodat we binnen de landgrenzen van Cambodja dezelfde strategie uitvoerde in lijn met de opdracht van UNICEF en het Ministerie van Onderwijs. En tussen alle bovenstaande werkzaamheden door beantwoorde ik 1000 extra vragen op mijn lokaal ministerie kantoor, pakte ik kleine klusjes op om behulpzaam te zijn en leidde ik ondertussen mijn provinciale collega’s zodat ik mijn taken gefaseerd kon overdragen aan hen. Een doel van het ministerie en de VN is namelijk dat een land geen expat nodig heeft, maar vraagstukken intern kan bemensen en oplossen.

Kingdom of Wonder

Op mijn motor, rijdend door de rijstvelden, bedacht ik me dat verwonderen misschien wel één van de mooiste vaardigheden is die we bezitten. Een vaardigheid waar we als kind uitzonderlijk goed in zijn, maar die we langzaamaan lijken te verliezen naarmate we ouder worden.

Hoe ouder we worden hoe breder ons referentiekader wordt en hoe vaker van ons(zelf) wordt verwacht een mening te hebben. Daarmee maken we geleidelijk kennis met het neefje van verwonderen: verbazen. Dit neefje is altijd net wat (negatief) kritischer dan zijn vrolijke, open minded, positieve neef verwonderen. Waar verwonderen wortelt in nieuwsgierigheid, is verbazen vaak ver(be)oordelend. Waar verwonderen ruimte laat om te blijven onderzoeken, sluit verbazen zich sneller af.

Als je aan de negatieve kant van verbazen gaat zitten, is het uitvoeren van dit type internationaal nauwelijks uitvoerbaar en verliest het zijn draagkracht. Misschien is -in elk context- de kunst van verwonderen dé eerste beweging richting groei, positiviteit en betekenis. Daarom is mijn les en boodschap uit Cambodja: Wonder is the basis, of the desire to understand.